Алесь Бяляцкі
Алесь Ружанцоў… Яшчэ адно напаўзабытае імя ў аблозе нашай культуры.
Не дарма адзін з дасьледчыкаў беларускай літаратуры, пішучы пра пачатак XX стагодзьдзя, казаў, што жыцьцяпіс шмат каго з пачынальнікаў беларускага прыгожага пісьменства мог бы стаць асноваю для прыгодніцкага рамана. Вось такім драматычным, багатым на падзеі і зьмены было жыцьцё Аляксандра Ружанцова. Адное можна сказаць з пэўнасьцю — праз увесь свой жыцьцёвы шлях пранёс ён замілаваньне да Бацькаўшчыны.
Алесь Ружанцоў
Нарадзіўся Аляксандр Ружанцоў 12 жніўня 1893 года ў Вязьме Смаленскай вобласьці на этнаграфічных беларускіх землях у знаным шляхецкім родзе, адкуль выйшаў і вядомы палітычны карыкатурыст А. Ружанцоў, які ў час першай рэвалюцыі 1905 года вымушаны быў хавацца ад паліцыі за сатырычныя карыкатуры на цара.
Алесь атрымаў вышэйшую адукацыю на гісторыка-філалагічным факультэце Маскоўскага ўніверсітэта. Удзельнічаў у Першай сусьветнай вайне, а ў 1919 годзе служыў у літоўскім войску камандзірам беларускага батальёна.
3 1921 года Ружанцоў кіраваў цэнтральнай вайсковай бібліятэкай у Коўне*.* У гэты час ён піша па-беларуску вершы пад псеўданімам Алесь Смаленец, займаецца вывучэньнем гісторыі беларускага войска ў Вялікім Княстве Літоўскім.
Ён шмат друкуе матэрыялаў з гісторыі беларускага войска ў «Крывічы» — беларускім ковенскім часопісе, рэдактарам якога зьяўляецца Вацлаў Ластоўскі. Акрамя таго, займаецца літоўскай бібліяграфіяй, рыхтуе на літоўскай мове даведнікі, сярод якіх бібліяграфія ўсіх вайсковых беларускіх выданьняў у Літве.
Максім Гарэцкі ў аглядзе «Беларуская літаратура пасьля “Нашай Нівы” адзначае: «Зь іншых ковенскіх беларускіх працаўнікоў трэба згадаць А. Смаленца. Яшчэ ў віленскіх газетах у 1921-1922 гг. было зьмешчана колькі яго вершаў, моцных думкаю і даволі арыгінальных формаю. Апрача таго, Алесь Смаленец перакладае беларускіх паэтаў на літоўскую мову і літоўскіх на беларускую, а таксама займаецца навуковай дзейнасьцю».
Алесем Смаленцам быў падрыхтаваны вершаваны зборнік «У роднай старонцы», рукапіс якога, на жаль, нам невядомы.
Алесь Ружанцоў стала займаецца літоўскай і беларускай бібліяграфіяй, займае пасаду кіраўніка справамі літоўскага Бібліяграфічнага інстытута.
У 1931 годзе Алесь Смаленец разам зь іншымі заснаваў Літоўскае таварыства бібліятэкараў. Таксама ён распрацоўвае гісторыю паўстаньняў 1831 і 1863 гадоў у Коўне.
Месца пражываньня А. Ружанцова ў Вільні
У 1944 годзе Алесь Смаленец выязджае ў Нямеччыну, а ў 1949 годзе — у ЗША. Але і там, за мяжою, ён памятае пра сваю Радзіму. У Літоўскай энцыклапедыі, якая выйшла ў Бостане ў 1959 годзе, зьмешчаны яго артыкулы «Янка Купала» і «Якуб Колас».
Памёр Алесь Ружанцоў 23 ліпеня 1966 года ў Данвіле, штат Ілінойс.
Цікавай старонкай у нашай культуры засталіся яго публіцыстычныя, навуковыя артыкулы, асабліва вершы, адметныя і мілагучныя, бы невялічкія акварэлі-замалёўкі, выкананыя таленавітым майстрам. Вольмі шкада, што талент паэта не быў падтрыманы ў свой час, ды і ўмовы жыцьця, якое ў большасьці сваёй прайшло за мяжой, не спрыялі яго разьвіцьцю.
АЛЕСЬ РУЖАНЦОЎ
РАССТРЭЛ
(ахвярую Максіму Гарэцкаму)
Мільганула маланка ў мазгу: «Я памру!»
Й часам думка ў крывавым віру…
I ў самлелае цела так смагла ўтыкнулі
Свае тварыкі гострыя кулі.
I упала яно. I пачуліся енкі
Каля цёмнай цаглянае сьценкі.
Раптам згасьлі ліхтарні… Задыміў папіросай,
Моцна лаяўся хтосьці з матросаў…
На сьнягу чырванела крывавая пляма:
Зачынілась жыцьцёвая брама.
05.03.1922
НА СТАРОЙ ДЗЯЛЯНЦЫ
Куды ні глянь — гарматаў, мінаў шмат,
Акопы, рэйкі ды пячураў лісьіх брамы,
На батарэі два лафеты без гармат —
Нямыя сьведкі незабытнай драмы.
Адвіснуў дрот. Асыпаўся акоп.
Ў ягоным рве клубком вужакі ўюцца.
Няма людзей… Ў чужыне земляробы…
Бог ведае, ці прыйдзецца вярнуцца.
1921
Творчая спадчына Алеся Смаленца належыць двум народам — беларускаму і літоўскаму — і зьяўляецца яшчэ адной ніцьцю, што зьвязвае нашыя братнія народы.
Трагічны быў лёс беларускай інтэлігенцыі, раскіданай па ўсім сьвеце, пазбаўленай магчымасьці працаваць дзеля свайго народа. I тым болыш каштоўным для нас ёсьць культурны набытак пачынальнікаў беларускага Адраджэньня, яго шчырых рыцараў.
3 архіва Алеся Бяляцкага.
Крыніца: Бяляцкі А. Асьвечаныя беларушчынай. Вільня, 2013. С. 317 – 320.
Рубрика: Артыкулы | 
Метки: ružancovas, ружанец, ружанцев, ружанцоў, смаленец